تراثى كوچك و بزرگ تاريخى را در موسوعهء عظيم خود فراهم آورد . چنين اقدامى در شيعه صورت نگرفت و همزمان با از بين رفتن رساله‌هاى تك‌نگارانه در تمدن اسلامى ، بخش مهمى از تراث تاريخى شيعه از ميان رفت . تنها نمونه‌هاى اندكى نظير وقعة صفين نصر بن مزاحم از اوائل قرن سوم و كتاب الغارات ثقفى از همان قرن به دست ما رسيده است . همين‌ها نشانگر اهميت فراوان اين قبيل آثار در ثبت تحولات تاريخى است . بايد گفت پس از گذار از عصر اول ، نگرش تاريخى شيعه ، محدود به بحث مختصر در سيرهء و نيز زندگى امامان و مسائلى شد كه در اطراف مسألهء امامت مطرح بود . اين وضعيت تا زمانى كه مجددا دولتى شيعه برپا شد و تاريخ‌نگارى آن حكومت شيعه باب شد ، ادامه داشت . آثار شيعى در سيرهء نبوى در قرون نخست دربارهء سيره نگارى مىتوان در تفاوت دو نگرش شيعى و سنى اين مسأله را مطرح كرد كه شيعه با ديد مقدسانه‌ترى به زندگى رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله نگريسته و اساس را عصمت آن حضرت قرار مىدهد . گفتنى است كه در تاريخ‌نويسى سنى ، گرچه حالت اعجاب نسبت به زندگى آن حضرت كاملا مطرح است اما به عصمت آن هم در همهء ابعادش توجه نمىشود . نمونهء آن تأليف كتابى با عنوان زلّة الانبياء توسط ابو الفضل مشّاط بود « 1 » كه در برابر كتاب تنزيه الانبياء سيد مرتضى نوشته شده است . « 2 » برابرى اين دو انديشه را مؤلف شيعهء كتاب معتقد الاماميه در قرن هفتم هجرى گزارش كرده است . « 3 » حتى در قرن سوم عالم سنى ديگرى كتابى با نام معاصى الانبياء نوشت كه البته مورد انكار متكلم سمرقندى مشهور يعنى ابو منصور ماتريدى قرار گرفت . « 4 » تا آنجا به سيرهء نبوى مربوط مىشود ، بايد گفت تعليم مغازى در دستور كار امامان بوده است . مهمترين شاهد سخن امام سجاد عليه السّلام است كه فرمود : كنّا نعلم مغازى رسول الله كما نعلم السورة من القرآن « 5 » در ميان اخبار امام باقر و امام صادق عليهما السلام نيز اخبار سيره فراوان بوده و بسيارى از آنها در مآخذ مكتوب آمده است . به عنوان نمونه ابن اسحاق اخبارى چندى از امام باقر عليه السّلام در سيرهء خود نقل كرده است . برخى از اين نمونه‌ها در طبقات ابن سعد نيز ديده مىشود . در ميان آثار شيعى ، قريب يك چهارم تفسير على بن ابراهيم قمى در اخبار مربوط به سيره و تاريخ انبياست . در اين كتاب كه سر جمع تدوين نهايى آن از چند اثر انجام شده ، از آثار مكتوبى استفاده

--> ( 1 ) . كتاب نقض ، ص 244 ( 2 ) . كتاب نقض ، ص 11 ( 3 ) . معتقد الامامية ، ص 47 ( چاپ دانش‌پژوه ، تهران ، 1339 ) ( 4 ) . نك : ادبيات فارسى استورى ، ص 725 ( 5 ) . الجامع الاخلاق الراوى ، ج 2 ، ص 288 ؛ البداية و النهاية ، ج 3 ، ص 242 ؛ سبل الهدى و الرشاد ، ج 4 ، ص 20